Nobel z fizyki za łapanie neutrin na Antarktydzie. Francis Halzen, pionier astrofizyki, dostanie prawie 5 mln zł

Królewska Szwedzka Akademia Nauk postanowiła przyznać Nagrodę Nobla z fizyki za 2026 rok Francisowi Halzenowi „za przełomowy wkład w powstanie i rozwój Obserwatorium Neutrin IceCube oraz odkrycie wysokoenergetycznych neutrin pochodzenia astrofizycznego”.

Nazwisko laureata ogłoszono w Sztokholmie podczas drugiego dnia tegorocznego Tygodnia Noblowskiego. Nagroda z fizyki była kolejną po poniedziałkowym Noblu w dziedzinie fizjologii lub medycyny.

Francis Halzen. Nobel za bycie pionierem astronomii neutrinowej wysokich energii

Belgijski fizyk otrzyma nagrodę w wysokości 12 koron szwedzkich (ok. 4,7 mln złotych). Laureat urodził się w 1944 r. Obecnie pracuje na University of Wisconsin, Madison, w USA.

Halzen zaobserwował, że lód na biegunie południowym można wykorzystać do śledzenia cząstek zwanych neutrinami. Jego prace pozwoliły zaobserwować pierwsze wysokoenergetyczne neutrino z nieznanych źródeł pozagalaktycznych i dały podwaliny dla astronomii cząstek. Swoją wizję po raz pierwszy przedstawił w 1988 r. Dzięki niemu powstały  detektory neutrin na Antarktydzie - Antarctic Muon and Neutrino Detector Array (Amanda) oraz będący jego następcą IceCube Neutrino Observatory.

Kosmiczne neutrina o ekstremalnie wysokich energiach występują bardzo rzadko, dlatego do zaobserwowania wystarczającej liczby zderzeń konieczna jest ogromna objętość lodu. Detektor IceCube zajmuje objętość jednego kilometra sześciennego, a jego budowę ukończono w 2011 roku. Po około dwóch latach naukowcom udało się zaobserwować pierwsze wysokoenergetyczne neutrino, pochodzące z nieznanych źródeł pozagalaktycznych.

Halzen jest uważany jednego z głównych prekursorów oraz pionierów współczesnej astrofizyki cząstek elementarnych, a w szczególności astronomii neutrinowej wysokich energii.

Nagroda Nobla z fizyki należy do wyróżnień ustanowionych zgodnie z testamentem Alfreda Nobla. Szwedzki wynalazca i przemysłowiec zdecydował, że część jego majątku ma być przeznaczana na nagrody dla osób, których dokonania przyniosły największe korzyści ludzkości.

Nagroda Nobla z fizyki przyznawana od 1901 r.

Pierwszą Nagrodę Nobla z fizyki przyznano w 1901 r. niemieckiemu fizykowi Wilhelmowi Conradowi Röntgenowi za odkrycie promieniowania rentgenowskiego.

W kolejnych dekadach wyróżnienie trafiało do autorów najważniejszych odkryć i teorii współczesnej fizyki. Wśród laureatów znaleźli się m.in. Albert Einstein, Niels Bohr, Max Planck, Maria Skłodowska-Curie i Enrico Fermi.

Nagrodę mogło otrzymać maksymalnie trzech laureatów. W niektórych latach dzielono ją między naukowców wyróżnionych za różne, choć powiązane osiągnięcia.

W 2025 r. Nobel z fizyki został przyznany za odkrycie makroskopowego tunelowania kwantowego i kwantowania energii w obwodzie elektrycznym.

Tydzień Noblowski 2026

Tegoroczne ogłoszenia Nagród Nobla rozpoczęły się w poniedziałek od nagrody w dziedzinie fizjologii lub medycyny. We wtorek ogłoszono laureatów z fizyki.

W kolejnych dniach mają zostać ogłoszone nagrody z chemii, literatury oraz Pokojowa Nagroda Nobla. Tydzień Noblowski miał zakończyć się 12 października ogłoszeniem laureata Nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych.

Nagrody zostaną wręczone 10 grudnia, w rocznicę śmierci Alfreda Nobla. Laureaci nagród naukowych, literackiej i ekonomicznej odbiorą wyróżnienia w Sztokholmie, natomiast Pokojowa Nagroda Nobla zostanie wręczona w Oslo.